ایران در واکنش به فشار شدید تحریمها و محدودیت دسترسی به شبکهی مالی جهانی، در حال افزایش استفاده از کریپتو و مسیرهای غیرسنتی برای تجارت خارجی است. فایننشال تایمز در 9 سپتامبر 2026 گزارش داده بانک مرکزی بهتدریج بخشی از کنترلهای ارزی را کاهش داده و به صادرکنندگان اجازهی بیشتری برای بازگرداندن درآمد خود از کانالهایی خارج از سیستم بانکی سنتی داده است.
فهرست مطالب
کریپتو چه نقشی در تجارت ایران پیدا کرده است؟
طبق گزارش فایننشال تایمز، رمزارزهایی مانند تتر (USDT) و بیتکوین اکنون در بخشی از معاملات فرامرزی ایران بهعنوان مسیر جایگزین انتقال ارزش مورد استفاده قرار میگیرند. این روند در شرایطی تقویت شده که ارتباط بانکها و شرکتهای ایرانی با شبکههای مالی بینالمللی بهدلیل تحریمهای آمریکا بسیار محدود شده است.
تتر بهدلیل وابستگی قیمت آن به دلار آمریکا، برای تسویهی تجاری تفاوت مهمی با دارایی پرنوسانی مانند بیتکوین دارد. یک صادرکننده یا واردکننده میتواند ارزش دلاری مشخصی را با USDT منتقل کند، بدون اینکه مستقیماً از شبکهی بانکی بینالمللی برای انتقال دلار استفاده کند.
با این حال، استفاده از کریپتو محدودیتهای خاص خود را دارد. تراکنشهای بلاکچینی قابل ردیابی هستند، صرافیها میتوانند تحت تحریم قرار بگیرند و تبدیل دارایی دیجیتال به پول محلی در مقصد همچنان به زیرساخت مالی نیاز دارد.
کنترلهای ارزی ایران چه تغییری کردهاند؟
تغییر مهم فقط مربوط به رمزارز نیست. طبق گزارش FT، بانک مرکزی در ماههای اخیر از شدت برخی قوانین سختگیرانهی بازار ارز کاسته و به فعالان تجاری انعطاف بیشتری داده است.
صادرکنندگان اکنون میتوانند بخشی از درآمد خارجی خود را از کانالهای غیررسمیتر به کشور بازگردانند و معاملهگران نیز آزادی بیشتری برای تبدیل ارز با نرخهای بازار دارند. یکی دیگر از تغییرات مهم، امکان استفادهی مستقیمتر از درآمد صادرات برای تأمین هزینهی واردات است.
به بیان ساده، در مدل سختگیرانهتر قبلی صادرکننده موظف بود ارز حاصل از صادرات را براساس قواعد و نرخهای تعیینشده به چرخهی رسمی بازگرداند. اکنون دولت در برخی بخشها فضای بیشتری برای یافتن مسیرهای جایگزین ایجاد کرده است.
تتر و بیتکوین چگونه در تجارت استفاده میشوند؟
کاربرد رمزارز در تجارت الزاماً به این معنی نیست که فروشندهی خارجی همیشه مستقیماً کالای خود را در ازای بیتکوین دریافت میکند. در عمل چند مرحله میتواند وجود داشته باشد.
- صادرکننده درآمد خود را خارج از ایران دریافت میکند.
- بخشی از این منابع به تتر یا سایر داراییهای دیجیتال تبدیل میشود.
- دارایی از طریق کیف پول یا پلتفرم معاملاتی منتقل میشود.
- در مقصد میتوان آن را به ارز محلی یا ابزار پرداخت موردنیاز واردکننده تبدیل کرد.
در برخی معاملات نیز ممکن است خود دارایی دیجیتال مستقیماً برای تسویه استفاده شود. مزیت اصلی این روش، کاهش وابستگی به بانکهای واسطه و سیستمهایی است که انجام معامله با ایران را بهدلیل ریسک تحریم نمیپذیرند.
این ویژگی باعث شده کریپتو برای یک اقتصاد تحت تحریم کاربردی متفاوت از بازارهای عادی داشته باشد؛ استفاده از آن در اینجا فقط سرمایهگذاری یا معاملهی سفتهبازانه نیست و میتواند نقش زیرساخت انتقال پول را نیز ایفا کند.
بازگشت ارز صادراتی چه تغییری کرده است؟
یکی از مشکلات طولانیمدت سیاست ارزی ایران، نحوهی بازگرداندن ارز حاصل از صادرات بوده است. دولت از صادرکنندگان میخواهد درآمد ارزی خود را به اقتصاد کشور برگردانند تا منابع لازم برای واردات کالا و تأمین ارز در اختیار سیستم قرار گیرد.
فایننشال تایمز گزارش داده مقامات همچنان با صادرکنندگانی که درآمد خود را بازنمیگردانند برخورد میکنند. بیش از 20,000 شخص و شرکت به بازنگرداندن حدود 94 میلیارد یورو درآمد صادراتی متهم شدهاند.
بنابراین کاهش کنترلها به معنی کنارگذاشتن الزام بازگشت ارز نیست. تفاوت اصلی در این است که مسیرهای قابل استفاده برای انجام این تعهد انعطافپذیرتر شدهاند و کانالهای دیجیتال و غیررسمی نقش بیشتری پیدا کردهاند.
بازار کریپتو در ایران چقدر بزرگ است؟
استفاده از داراییهای دیجیتال در ایران پیش از تغییر اخیر نیز قابلتوجه بوده است. Chainalysis برآورد کرده ارزش فعالیت شناساییشدهی کریپتو در ایران طی سال 2025 به بیش از 7.78 میلیارد دلار رسیده است.
این رقم فقط نشاندهندهی پرداخت تجاری نیست و مجموعهای از فعالیتهای مختلف مانند سرمایهگذاری افراد، انتقال دارایی، معاملات صرافیها و تراکنشهای مرتبط با نهادهای مختلف را شامل میشود.
Chainalysis همچنین گزارش کرده Nobitex در سال 2025 بیش از نیمی از ورودی داراییهای دیجیتال به صرافیهای ایرانی را پردازش کرده بود. در نتیجه، صرافیهای داخلی به یکی از نقاط اصلی اتصال بازار رمزارز ایران به شبکهی جهانی داراییهای دیجیتال تبدیل شدهاند.
تحریمها چه محدودیتی برای این مسیر ایجاد میکنند؟
افزایش استفادهی ایران از داراییهای دیجیتال باعث شده دولت آمریکا نیز تمرکز بیشتری بر همین بخش داشته باشد. وزارت خزانهداری آمریکا در سال 2026 چند صرافی بزرگ ایرانی از جمله Nobitex، Wallex، Bitpin و Ramzinex را هدف تحریم قرار داده است.
OFAC همچنین اعلام کرده صرافیهای دارایی دیجیتال ایرانی در چارچوب مقررات آمریکا «مؤسسهی مالی ایرانی» محسوب میشوند و داراییهای آنها در حوزهی قضایی آمریکا مشمول مسدودسازی است.
این محدودیت فقط شرکتهای آمریکایی را تحت تأثیر قرار نمیدهد. وزارت خزانهداری هشدار داده برخی نهادها و مؤسسات مالی غیرآمریکایی نیز در صورت انجام معاملات قابلتوجه با صرافیهای تحریمشدهی ایران ممکن است با خطر تحریم ثانویه مواجه شوند.
در نتیجه، کریپتو راهی کاملاً خارج از دسترس تحریمها نیست. تراکنشهای بلاکچینی قابلیت ردیابی دارند و آمریکا در سالهای اخیر بارها کیف پولها، صرافیها و واسطههای مرتبط با شبکههای مالی تحریمشده را هدف قرار داده است.
کریپتو مسیر تازهای برای تجارت است، نه جایگزین کامل سیستم مالی
مهمترین تغییر گزارششده این است که سیاستگذار ایرانی در شرایط فشار اقتصادی حاضر شده انعطاف بیشتری در نحوهی بازگشت ارز و تأمین مالی واردات نشان دهد. استفاده از تتر، بیتکوین و صرافیهای داخلی بخشی از همین روند است.
اما این سیاست را نباید به معنی «آزادسازی کامل ارز» یا جایگزینی سیستم بانکی با کریپتو دانست. حجم تجارت خارجی ایران بسیار بزرگتر از آن است که تمام پرداختها بهسادگی از طریق داراییهای دیجیتال انجام شود و زیرساخت رمزارزی نیز با ریسکهایی مانند تحریم، نقدشوندگی، ردیابی و محدودیت دسترسی به صرافیهای جهانی روبهرو است.
در نتیجه، آنچه اکنون دیده میشود بیشتر یک تطبیق با شرایط تحریم است: کاهش بخشی از کنترلهای ارزی و استفاده از مسیرهای متعدد برای جابهجایی پول. داراییهای دیجیتال در این ساختار اهمیت بیشتری پیدا کردهاند، اما همچنان یکی از چند ابزار موجود برای تأمین مالی تجارت ایران هستند، نه راهحل کامل محدودیتهای مالی کشور.
۰ دیدگاه
در حال آمادهسازی فرم دیدگاه…